Vergeten Joodse industriële dynastie herleeft in nieuwe symfonie
Een Joodse familie die ooit mee het industriële landschap van Europa vormgaf, maar door antisemitisme, onteigening en de Holocaust grotendeels uit het collectieve geheugen verdween, krijgt bijna een eeuw later opnieuw een stem. In Sofia ging deze maand The Wonderful Wertheim Symphony in wereldpremière, opgedragen aan de opmerkelijke geschiedenis van de familie Wertheim.
De wereldpremière vond op 10 september plaats in de Bulgaria Concert Hall in Sofia. Het werk van componist Roland Baumgartner werd uitgevoerd door het Sofia Philharmonic Orchestra onder leiding van dirigent Nayden Todorov. Op het balkon zat Carlos Guilliard, een nazaat van de familie Wertheim en opdrachtgever van het werk.
Voor hem was het veel meer dan een concert. De symfonie maakt deel uit van een breder project om de bijna vergeten geschiedenis van zijn familie opnieuw onder de aandacht te brengen.
(lees verder onder de foto)
Van Frankfurt naar heel Europa
Die geschiedenis begint in het Frankfurt van de 19de eeuw. Joseph Wertheim bouwde er vanaf de jaren 1860 een onderneming rond naaimachines uit. Wat begon met de verkoop van Amerikaanse Wheeler & Wilson-machines groeide uit tot een eigen Europese industriële onderneming.
De naaimachine betekende in die periode een kleine revolutie. Kleding die voordien vele uren handwerk vergde, kon veel sneller worden vervaardigd. Dat had ook een belangrijke maatschappelijke impact: vrouwen konden thuis produceren, een eigen inkomen verwerven of bijdragen aan het gezinsinkomen.
De machines van Wertheim vonden hun weg naar gezinnen in verschillende Europese landen en uiteindelijk ook naar Zuid-Amerika en Australië.
Ook in Spanje bouwde de familie een belangrijke industriële aanwezigheid uit. Josephs zoon Karl Wertheim vestigde zich in Barcelona en ging er door het leven als Carlos Vallin Ballin. In 1920 richtte hij er Rapida S.A. op.
Antisemitisme maakt einde aan familiebedrijf
Maar het succesverhaal kreeg een dramatische wending door het oprukkende antisemitisme in Duitsland. In 1932 werd de fabriek in Frankfurt, waar volgens de historische gegevens ongeveer zeshonderd mensen werkten, gesloten. De familie werd uiteindelijk onteigend.
Daarna sloeg ook de naziterreur toe.
Paul Wertheim, die eerder aan het hoofd van de fabriek in Frankfurt had gestaan, maakte in 1938 een einde aan zijn leven tegen de achtergrond van de sluiting en onteigening. Zijn broer Franz werd in 1941 door de nazi’s vermoord.
Ook andere leden van de familie werden vervolgd. Onder hen waren nichten van Karl Wertheim, waaronder Ilse Minna Rosalie Hesselberger-Wertheim. Zij werden tijdens de oorlog gearresteerd en kwamen om in de concentratiekampen. Andere familieleden slaagden erin naar Australië te vluchten.
Zo verdween niet alleen een onderneming, maar raakte uiteindelijk ook de naam Wertheim, die enkele decennia eerder nog verbonden was geweest aan een bekend industrieel product, grotendeels uit het publieke geheugen.
(lees verder onder de foto)
Muziek als herinnering
Nakomeling Carlos Guilliard wil daar verandering in brengen. De nieuwe symfonie vormt onderdeel van een groter project rond de herontdekking van de familiegeschiedenis. Naast de muziek zijn er historisch onderzoek, plannen voor een documentaire en een boek, en inspanningen om het historische familiehuis in Frankfurt te restaureren.
Componist Roland Baumgartner koos er niet voor om de familiegeschiedenis eenvoudigweg chronologisch op muziek te zetten. Het werk behandelt bredere thema’s als innovatie, familie, vervolging, gedwongen vertrek en de vraag wat er van een nalatenschap overblijft wanneer de mensen achter die geschiedenis verdwijnen.
Bij de première werd die geschiedenis voor het eerst op deze manier terug naar het publieke podium gebracht. Volgens de organisatoren hield het applaus na de uitvoering minutenlang aan.
Voor Guilliard was vooral het opnieuw uitspreken van de familienaam betekenisvol. Een naam die door vervolging en oorlog bijna uit het Europese collectieve geheugen was verdwenen, klonk opnieuw in een Europese concertzaal.
De initiatiefnemers willen het daar niet bij laten. De bedoeling is dat de symfonie en de andere projecten rond de familie Wertheim het begin vormen van een bredere herwaardering van hun plaats in de Europese Joodse én industriële geschiedenis.